theodicee
Definitie
Theodicee (van Grieks theos, God, en dikè, recht/gerechtigheid) is de theologische poging Gods goedheid en macht te rechtvaardigen in het licht van het kwaad en lijden in de wereld. De klassieke formulering is van Leibniz (Theodicée, 1710): hoe zijn Gods algoedheid, almacht en alwetendheid verenigbaar met de aanwezigheid van pijn, onrechtvaardigheid en vernietiging in de schepping? In dit corpus wijst geen auteur de theodicee-vraag af, maar elk herformuleert haar in een eigen kader. Stephen Jones benadert theodicee juridisch — God als soeverein die onder zijn eigen rechtsstelsel aansprakelijk werd voor de schepping. Cees Noordzij benadert haar processmatig — God bereidt bevrijders voor uit het midden van het lijden zelf. George Warnock benadert haar typologisch — duisternis en lijden als Gods formatieve orde die aan het licht voorafgaat.
Gebruiksvarianten per auteur
Stephen Jones
Jones herformuleert de theodicee-vraag als een juridisch probleem: God schiep zowel het goede als het kwaad (Jes. 45:7: “Ik maak vrede en schep onheil”), waarmee hij zichzelf aansprakelijk stelde onder zijn eigen wetgeving. Jones illustreert dit met drie Torah-analogieën:
“God groef de put, dekte hem niet, en werd aansprakelijk onder zijn eigen wet. De putgraver is verantwoordelijk voor schade aan dieren die erin vallen (Ex. 21:33-34). God groef de put van de kwetsbare vrije wil; de slang viel erin; wij vielen erin. God is niet schuldig aan zonde, maar is juridisch aansprakelijk.”
(Creation’s Jubilee, H3)
De drie analogieën zijn: (1) de putgraver die zijn put niet afdekt (Ex. 21:33), (2) de eigenaar wiens dier de akker van zijn naaste kaalgraast (Ex. 22:5), en (3) de huisbouwer die de dakrailing wegliet (Deut. 22:8). Elk type stelt God aansprakelijk voor de omstandigheid die de zondeval mogelijk maakte. De spanning in de schepping is voor Jones geen gebrek maar een bewust ingebouwde dissonantie die de Jubileum-oplossing structureel noodzakelijk maakt:
“De kosmische spanning is als een onopgelost muziekakkoord: de dissonantie vereist oplossing, niet slechts als wens maar als wet. God is gebonden aan zijn eigen rechtsstelsel, en dat systeem vereist dat alle schepping uiteindelijk wordt bevrijd.”
(Creation’s Jubilee, H3)
Cees Noordzij
Noordzij plaatst de theodicee-vraag in een typologisch-historisch raam: het lijden van de schepping — oorlogen, rampen, onderdrukking — weerspiegelt de Israëlitische slavernij in Egypte. Zoals God geen abstracte rechtvaardiging stuurde maar een bevrijder (Mozes), zo bereidt hij ook nu geen apologie maar bevrijders:
“De ellende, de oorlogen, de aardbevingen en de kindermoord zijn niet het bewijs van Gods afwezigheid. Het is de groeiplaats van de zonen Gods, geroepen om bevrijders van de schepping te zijn, zoals Mozes de bevrijder van Israël was. De schepping zucht niet doelloos maar in verwachting (Rom. 8:19-22).”
(Mozes en de weg tot zoonschap, H4)
George Warnock
Warnock benadert theodicee vanuit de scheppingsorde zelf: avond gaat vóór morgen, duisternis vóór licht, winter vóór lente. Lijden is niet willekeurig maar staat “onder bevel” als Gods formatieve werktuig:
“De noordenwind is koud en rauw, hij doet de planten sterven, hij stropt de takken en verkruimelt de aarde — maar hij is nodig om de aarde klaar te maken voor de zachte zuidenwind. God heeft ook de noordenwind zijn bevel gegeven, en hij gehoorzaamt.”
(Evening and Morning, H2; vgl. Hoogl. 4:16)