Hendiadys
Eén gedachte, twee woorden
Hendiadys is de figuur waarbij één begrip wordt uitgedrukt door twee zelfstandige naamwoorden (of werkwoorden) verbonden door “en”, in plaats van door één substantief met een bijvoeglijk naamwoord of een genitief. Het Grieks ἓν διὰ δυοῖν (hen dia dyoin) beschrijft het mechanisme letterlijk: “één door middel van twee.”
Etymologie
Van het Grieks ἓν διὰ δυοῖν (hen dia dyoin): hen (één) + dia (door/via) + dyoin (twee; genitief dualis van dyo). In het Latijn eenvoudigweg hendiadys (latinisering van de Griekse term). De figuur is ook als hendiadüs gespeld. Bullinger behandelt Hendiadys als een figuur van verandering (Wave C) omdat de normale syntactische structuur (substantief + bijvoeglijk naamwoord) wordt omgezet in een nevenschikking van twee zelfstandige naamwoorden.
Definitie
Bij Hendiadys draagt elk van de twee woorden gelijke grammaticale rang, maar de betekenis is: het ene woord kwalificeert het andere. De vertaling legt het verband bloot: “tekenen en tijden” = “tekentijden” of “aangewezen tekens”; “water en Geest” = “geestelijk water” of “het water van de Geest.” Bullinger benadrukt dat erkenning van Hendiadys hermeneutisch belang heeft: bij christologische en verbondsuitdrukkingen onthult de figuur vaak een nauwkeurig omschreven theologische inhoud.
Bijbelvoorbeelden
Schepping — aangewezen tijden en tekens:
- Gen. 1:14 — “en zij zullen zijn tot tekenen en tot gezette tijden, en tot dagen en tot jaren” — “tekenen en tijden” = aangewezen tekentijden
De wedergeboorte — water en Geest:
- Joh. 3:5 — “tenzij iemand geboren wordt uit water en Geest, hij kan het Koninkrijk Gods niet ingaan” — “water en Geest” = het geestelijke water, de Geest als levengevend water (Bullinger’s interpretatie: de Geest als het levende water, vgl. Joh. 7:38-39)
De hoop der opstanding:
- Hand. 23:6 — “aangaande de hoop en de opstanding der doden word ik geoordeeld” — “hoop en opstanding” = de hoop die bestaat uit de opstanding; één zaak
De grote God en Zaligmaker:
- Titus 2:13 — “verwachtende de zalige hoop en de verschijning der heerlijkheid van den groten God en onzen Zaligmaker Jezus Christus” — “den groten God en onzen Zaligmaker Jezus Christus” = “onze grote God-Zaligmaker Jezus Christus” (één persoon, christologisch sleutelvers)
- 2Pet. 1:11 — “het eeuwig koninkrijk van onzen Heere en Zaligmaker Jezus Christus” — idem patroon
De pijn en arbeid van de vrouw:
- Gen. 3:16 — “Ik zal uw smart zeer vermenigvuldigen, namelijk uwer dracht; met smart zult gij kinderen baren” — Hebreeuws: itstsabon en herayon kan als Hendiadys worden gelezen
Verwante stijlfiguren
- polysyndeton — ook meerdere elementen verbonden door “en,” maar géén samenvoeging tot één begrip
- metonymy — ook een naamsoverdracht; Hendiadys is een structurele figuur
- zeugma — één werkwoord verbonden aan meerdere zinsdelen; Hendiadys verbindt juist twee naamwoorden tot één begrip
Bron
E.W. Bullinger, Figures of Speech Used in the Bible (1898), pp. 657-672.