vervangingstheologie
Definitie (contested)
Vervangingstheologie — ook in het Engels aangeduid als supersessionism — is de theologische leer dat de christelijke kerk het nationale Israël heeft vervangen als Gods uitverkoren verbondsvolk. De beloften die God aan Israël gaf, zouden door Israëls ongehoorzaamheid zijn overgegaan op de kerk (vgl. Matt. 21:43). In de kerkgeschiedschrijving onderscheidt men doorgaans een harde variant (Israëls verbonden zijn volledig vervangen) en een zachte variant (de verbonden worden in Christus hermeneutisch herinterpreteerd voor de kerk).
In het corpus van apokatastasis.wiki is vervangingstheologie een contested term: Stephen Jones verwerpt haar uitdrukkelijk. Hij stelt in haar plaats een tweesporigmodel voor waarbij God gelijktijdig op een nationaal-Israëlitisch niveau én op een ecclesiologisch niveau werkt. Jones’ alternatief is noch dispensationalistisch (hij accepteert geen exclusief nationaal perspectief) noch ecclesiocentrsch (hij betwist dat de kerk alle verbonden heeft overgenomen).
Gebruiksvarianten per auteur
Stephen Jones
Jones hanteert de vervangingstheologie als het negatieve referentiepunt voor zijn ecclesiologie. In Secrets of Time benoemt hij de gangbare opvatting die hij afwijst:
“Onder andere christelijke groepen wordt ook veelal geleerd dat de Kerk nu ‘Uitverkoren’ is geworden, en zo het nationale door het geestelijke heeft vervangen.”
[Jones, Secrets of Time, hfst. 11]
Zijn alternatief is een tweesporigmodel: op het nationale niveau vervult God Zijn Woord aan Israël — zonder acht te slaan op individuele geloofsverschillen — én werkt Hij gelijktijdig op een geestelijk niveau dat onderscheid maakt tussen Overwinnaars, gewone gelovigen en ongelovigen. Matt. 21:43 markeert voor Jones de overdracht van de wettelijke uitverkiezing (de verantwoordelijkheid vruchten voort te brengen), niet de opheffing van Israëls nationale rol. Hij onderscheidt:
“Er bestaat een wezenlijk onderscheid tussen wettelijke uitverkiezing en werkelijke uitverkiezing. Degenen die wettelijk uitverkoren zijn, zijn degenen die God verantwoordelijk houdt voor het voortbrengen van de Vruchten van het Koninkrijk. Degenen die werkelijk uitverkoren zijn, zijn degenen die de Vruchten van het Koninkrijk ook daadwerkelijk voortbrengen (Matt. 21:43).”
[Jones, Secrets of Time, hfst. 11]
Jones’ positie wordt verder gecompliceerd door zijn identificatie van de moderne Israëlische staat met een dubbele profetische lijn: gedeeltelijk het overblijfsel van Juda, gedeeltelijk de vervulling van Mal. 1:4 (de Esau/Edom-lijn met zionistische sentimenten). Zijn ecclesiologie is daardoor noch pro-substitutiethese noch eenvoudig pro-nationaal Israël, maar een gelaagd bi-focaal model.