Parenthesis
Tussenzin
Parenthesis is de figuur waarin een woord of zin in de loop van een uitspraak wordt ingelast die voor de grammatica niet noodzakelijk is, maar wel voor de duidelijkheid en de volle zin. Wat tussen haakjes — letterlijk of denkbeeldig — staat, is geen losse uitweiding: het bevat de sleutel of de toelichting waarzonder de hoofdgedachte ongelezen zou blijven. Bullinger plaatst de figuur aan het hoofd van de zes Interpositio-figuren, waaronder ook Parembole, Anaphonesis, Erotesis en Anaeresis vallen.
Etymologie
Grieks παρένθεσις (parénthesis), van παρά (pará, “naast”, “ter zijde”) en ἐντιθέναι (entithénai, “neerzetten”, “inplaatsen”) — letterlijk “een ter zijde-plaatsen”, “een tussenvoegen”. De Latijnen vertaalden de figuur met interpositio. Bij Bullinger draagt zij de Engelse subtitel Parenthetic Addition, by way of Explanation.
Definitie
De grammaticale zin is volledig zonder de tussengevoegde woorden — zij doorbreken zelfs de regelmaat van de constructie. Maar zonder die tussenvoeging zou de hoofdgedachte onduidelijk of onvolledig zijn. Een echte Parenthesis is niet zelfstandig leesbaar: zij is afhankelijk van de omringende context. Wanneer de tussenvoeging op zichzelf compleet is en op zichzelf gelezen kan worden, spreekt Bullinger van Parembole (zie aldaar). Sommige Parentheses zijn in de drukken expliciet door haken gemarkeerd; vele andere blijven onaangeduid en moeten door de zorgvuldige lezer worden opgespoord. Een Parenthesis dient om uitleg te geven, om een achtergrond te schetsen, om een dispensationele inkadering te plaatsen, of om een gedachte op te schorten zodat zij in volle gewicht hervat kan worden.
Bijbelvoorbeelden
Hebr. 2:9 — Parenthesis ter verklaring van Christus’ kroning:
“Maar wij zien Jezus met heerlijkheid en eer gekroond, Die een weinig minder dan de engelen geworden was, (vanwege het lijden des doods,) opdat Hij door de genade Gods voor allen den dood smaken zou.”
De parenthese maakt duidelijk dat de Heer Jezus een weinig minder dan de engelen werd gemaakt opdat Hij sterven kon, en dat Hij gekroond werd vanwege dat lijden. Zonder de tussenvoeging zou de oorzaak van zowel de vernedering als de kroning niet gezien worden.
2 Petr. 1:19 — Parenthesis ter onderscheiding van het profetische licht en de Morgenster:
“En wij hebben het profetische woord, dat zeer vast is, en gij doet wel, dat gij daarop acht hebt, (als op een licht, schijnende in een duistere plaats, totdat de dag aanlichte, en de morgenster opga) in uw harten.”
Het is het profetische woord dat schijnt als licht; Christus en Zijn verschijning zijn de Dag-aanvang en de Morgenster. Zonder de parenthese zou de tekst luiden alsof wij acht moeten geven op het profetische woord totdat Christus geopenbaard is in onze harten — wat onmogelijk Bullingers en de Schrifts bedoeling kan zijn. Met de parenthese leest men juist: neemt in uw harten acht op dit woord, totdat de werkelijke vervulling komt in de verschijning van Hem die “de Morgenster” heet.
Verwante stijlfiguren
- aposiopesis — eveneens een Interpositio-figuur, maar Aposiopesis breekt af zonder hervatting; Parenthesis hervat na de tussenvoeging
- tapeinosis — wanneer Tapeinosis binnen een parenthese wordt uitgevoerd, noemt Bullinger haar Anaeresis
- asyndeton — Bullinger’s alias Epitrochasmos duidt een Asyndeton aan dat parenthetisch functioneert (snel-volgende leden zonder voegwoord, ingelast in de hoofdzin)
- ellipsis — vgl. Hebr. 2:9 en de Ellipsis-behandeling op p. 92; uitleg-via-tussenvoeging vergt vaak ook een ingevulde Ellipsis
Bron
E.W. Bullinger, Figures of Speech Used in the Bible (1898), pp. 470-481.